Gradient factors po ludzku: jak ustawić komputer nurkowy po erze głębokich przystanków

W menu prawie każdego komputera do nurkowań dekompresyjnych jest pozycja „GF” z dwiema liczbami, na przykład 30/70 albo 50/80. Wielu nurków zostawia je tak, jak ustawił producent, inni kopiują ustawienia od kolegi. Tymczasem te dwie liczby decydują, na jakiej głębokości zrobisz pierwszy przystanek i jak długo będziesz wisieć na ostatnich metrach.

Jednym z najczęściej czytanych tekstów magazynu InDEPTH jest artykuł dr. Davida Doolette’a, fizjologa dekompresji z Eksperymentalnej Jednostki Nurkowej Marynarki Wojennej USA (NEDU) i nurka jaskiniowego. Jego teza jest prosta: badania ostatnich lat pokazują, że głębokie przystanki nie są tak dobre, jak sądziliśmy, więc warto inaczej ustawić gradient factors. Poniżej wyjaśniamy to krok po kroku.

Najpierw podstawy: tkanki i wartości M

Podczas nurkowania w organizmie rozpuszcza się gaz obojętny (inaczej gaz, który nie bierze udziału w przemianach w organizmie: azot, a w trimiksie także hel). Przy wynurzaniu ciśnienie otoczenia spada i tkanki zaczynają ten gaz oddawać. Ciśnienie gazu w tkance jest wtedy wyższe niż ciśnienie wokół nas. To przesycenie i bez niego dekompresja by nie działała, ale zbyt duże przesycenie sprzyja powstawaniu pęcherzyków i chorobie dekompresyjnej (DCS). Więcej o samym ryzyku DCS pisaliśmy we wpisie Dekompresja bez tajemnic.

Większość komputerów liczy dekompresję modelem Bühlmanna ZH-L16. Opisuje on ciało jako 16 modelowych „tkanek” (przedziałów), które nasycają się gazem w różnym tempie: od kilku minut do kilku godzin. Dla każdej tkanki model ma wartość M, czyli największe ciśnienie gazu obojętnego, jakie ta tkanka może mieć na danej głębokości. To granica modelu, a nie strefa komfortu: dojście do niej nie gwarantuje nurkowania bez DCS.

ZH-L16 to tzw. model zawartości gazu: śledzi, ile gazu jest w tkankach. Są też modele pęcherzykowe (np. VPM-B), które próbują opisać zachowanie mikropęcherzyków. Te drugie zwykle zalecają głębsze przystanki.

Czym są gradient factors?

Gradient factors (GF), po polsku współczynniki gradientu, to sposób na odsunięcie się od wartości M. Mówią, jaką część „odległości” między ciśnieniem otoczenia a wartością M wolno wykorzystać. GF 100% to sam Bühlmann, bez zapasu. GF 0% oznaczałoby zero przesycenia, czyli wynurzanie, które nigdy by się nie skończyło. GF 80% to 80% tej odległości.

Ustawienie ma dwie liczby:

• GF low (pierwsza liczba) dotyczy pierwszego, najgłębszego przystanku. Im niższy, tym głębiej komputer każe się zatrzymać.
• GF high (druga liczba) dotyczy chwili wyjścia na powierzchnię. Im niższy, tym dłuższe przystanki na ostatnich metrach.

Pomiędzy nimi komputer prowadzi prostą linię: na każdym kolejnym przystanku dopuszczalne przesycenie trochę rośnie.

Skąd się wzięły głębokie przystanki

Moda na głębokie przystanki zaczęła się od tzw. przystanków Pyle’a. Ichtiolog i pionier nurkowania technicznego Richard Pyle zatrzymywał się głębiej, bo musiał wypuszczać gaz z pęcherzy pławnych ryb wyławianych z dużych głębokości. Modele pęcherzykowe dały temu teorię: skoro zatrzymamy się wcześniej, pęcherzyki nie zdążą urosnąć. W świecie Bühlmanna ten sam efekt uzyskiwano niskim GF low, np. 30 lub mniej.

Co pokazały badania

Mniej więcej od 2005 roku przybywa porównawczych badań dekompresji i żadne z opisanych w artykule nie pokazało przewagi głębokich przystanków:

• Badanie NEDU (2011), nurkowania na powietrzu, 30 minut na ok. 52 m. Plan z płytkimi przystankami (pierwszy na ok. 12 m) dał 3 przypadki DCS na 192 nurkowania. Plan z głębokimi przystankami z modelu pęcherzykowego (pierwszy na ok. 21 m): 11 przypadków na 198 nurkowań.
• Francuska marynarka (Blatteau i wsp.): wersje tabel z głębokimi przystankami dawały tyle samo albo więcej pęcherzyków gazu we krwi żylnej (VGE), a do tego kilka przypadków DCS, choć dekompresja trwała dłużej.
• Spisni i wsp. (2017): nurkowania trimiksowe z GF 30/85 kontra plan z jeszcze głębszymi przystankami: bez różnicy w pęcherzykach.
• Gennser (2015, praca niepublikowana): plan Bühlmanna z GF 20/80 dał wyraźnie więcej pęcherzyków niż plan z płytkimi przystankami o podobnym czasie.

Wniosek Doolette’a: głębokie przystanki nie są bardziej wydajne, a mogą być mniej wydajne niż płytkie. Najczęściej podawane wyjaśnienie: kiedy siedzisz głęboko, wolniejsze tkanki dalej przyjmują gaz, a ten czas trzeba potem odrobić wyżej.

Jak w takim razie ustawić GF

Autor przytacza pracę Fraedricha (2018), który porównał algorytmy komputerów z dobrze przetestowanymi tabelami marynarki USA. Bühlmann z GF low powyżej 55% (np. 55/70) dawał pierwszy przystanek w tym samym przedziale głębokości co sprawdzone plany marynarki.

Doolette ma też prostą regułę dla siebie: GF low ustawia na ok. 83% GF high, np. 70/85. To nie przypadek. W modelu Bühlmanna przy głębszych przystankach dopuszczalne przesycenie jest większe niż przy płytszych (wartości M rosną z głębokością szybciej niż ciśnienie otoczenia). Tak ustawione GF z grubsza to wyrównują i na każdym przystanku dopuszczają podobne przesycenie. Autor podkreśla, że to jego wybór, a nie oficjalne zalecenie.

Żeby zobaczyć, co to zmienia, policzyliśmy uproszczonym modelem ZH-L16C to samo nurkowanie: 40 m przez 25 minut na powietrzu, z EAN50 od 21 m.

Przy 30/70 pierwszy przystanek wypada na 18 m, a przystanki trwają 23 minuty. Przy 70/85 zaczynamy na 9 m i kończymy po 16 minutach. Ciekawe jest porównanie 30/85 i 70/85: łączny czas jest taki sam, ale przy 70/85 cały ten czas spędzamy płycej, gdzie wolne tkanki już oddają gaz, a nie dalej go przyjmują. To dokładnie ta zmiana, o którą chodzi w artykule.

Co z tego wynika w praktyce

• Sprawdź, co masz ustawione. Jeśli GF low jest niski (30 lub mniej), komputer prowadzi Cię według logiki głębokich przystanków.
• Większy zapas daje GF high, a nie niski GF low. Obniżenie GF high wydłuża płytkie przystanki i zmniejsza przesycenie przy wyjściu na powierzchnię. Obniżenie GF low dokłada głównie czas głęboko. To nasz wniosek z logiki artykułu.
• Planuj i nurkuj na tych samych ustawieniach. Plan z programu i komputer na nadgarstku powinny liczyć tak samo, tak samo jak komputer partnera.
• Nie zmieniaj ustawień „na czuja”. Każda zmiana GF to zmiana profilu. Omów ją z instruktorem, który zna Twoje nurkowania.

GF to nie magiczna gałka bezpieczeństwa. Nie zastąpi dobrego nawodnienia, wypoczynku, spokojnego wynurzania i rozsądnego planu. Ale skoro i tak ją ustawiasz, warto wiedzieć, co dokładnie robi.

Słowniczek

• Gaz obojętny: azot (i hel w trimiksie), który rozpuszcza się w tkankach i nie bierze udziału w przemianach w organizmie.
• Przesycenie: stan, w którym ciśnienie gazu w tkance jest wyższe niż ciśnienie otoczenia; tak tkanki oddają gaz.
• Model Bühlmanna ZH-L16: model dekompresji z 16 modelowymi tkankami, używany w większości komputerów.
• Wartość M: największe dopuszczalne w modelu ciśnienie gazu w danej tkance na danej głębokości.
• Gradient factors (GF): jaka część zapasu między ciśnieniem otoczenia a wartością M może zostać wykorzystana.
• GF low / GF high: limit na pierwszym przystanku / limit przy wyjściu na powierzchnię.
• Głębokie przystanki: przystanki wyraźnie głębsze niż wynika z klasycznego modelu, np. przy GF low 30 lub mniej.
• Model pęcherzykowy (np. VPM-B): model opisujący zachowanie pęcherzyków; zwykle daje głębsze przystanki.
• VGE: pęcherzyki gazu we krwi żylnej, mierzone USG (Doppler) po nurkowaniu.
• DCS: choroba dekompresyjna.
• NEDU: Navy Experimental Diving Unit, eksperymentalna jednostka nurkowa marynarki wojennej USA.

Chcesz rozumieć swój komputer, a nie tylko go słuchać?

Planowanie dekompresji, praca z kilkoma gazami i świadome ustawianie komputera to podstawa kursów nurkowania technicznego. W Long Deco uczymy tego krok po kroku:

• PADI Tec 40: wejście w nurkowanie dekompresyjne,
• PADI Tec 45 i Tec 50: głębsze nurkowania i kilka gazów dekompresyjnych,
• PADI Tec Trimix 65 i Tec Trimix Diver: nurkowania poniżej 50 m z helem.

Napisz do nas, pomożemy dobrać kurs do Twojego doświadczenia.

Źródło: David J. Doolette, Gradient Factors in a Post-Deep Stops World, InDEPTH, 29 maja 2019. Artykuł w serwisie InDEPTH. Autor pisał w imieniu własnym, nie US Navy.

Wykresy opracował Long Deco. Czasy przystanków policzyliśmy uproszczonym modelem ZH-L16C (tylko azot, 40 m / 25 min na powietrzu, EAN50 od 21 m, wynurzanie 9 m/min, przystanki co 3 m, pełne minuty). Twój komputer może liczyć nieco inaczej. Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie służy do planowania nurkowań ani nie zastępuje szkolenia.